De apostrof: typemachine of typografisch?

Het gebruik van de apostrof lijkt soms verwarrend – wanneer wel, en dan waar, en wanneer niet? Onjuiste apostroffen kunnen een kwestie zijn van foute spelling of interpunctie.

Er zijn overeenkomsten maar ook duidelijke verschillen bij het toepassen van de apostrof in het Engels en in het Nederlands; in beide talen kan de apostrof een bezitsvorm aanduiden (zoals Sara’s huis of Sara’s house), of in plaats staan van weggelaten letters (zoals m’n in plaats van mijn, of in het Engels she’s in plaats van she is). Specifiek voor het Nederlands wordt de apostrof gebruikt in verkleinwoorden, zoals baby’tje. In tegenstelling tot in het Engels, geeft de apostrof in bepaalde gevallen het meervoud aan, zoals bij 10 azalea’s en twee auto’s. Vele mogelijkheden dus om een apostrof te gebruiken, en regels scheppen duidelijkheid [1].

Toch komt er meer bij kijken dan grammatica alleen. Hebt u weleens stilgestaan bij de vorm van een apostrof? Is het u misschien opgevallen dat er twee versies van een apostrof zijn, en dat het niet alleen met het lettertype te maken heeft? Net zo met aanhalingstekens. Hoe ziet een apostrof of een aanhalingsteken eruit wanneer u het schrijft? En hoe vindt u dat ze eruit moeten zien op een gedrukte bladzijde, of op een internetpagina?

Een apostrof kan uiterst elegant zijn, volledig in harmonie met haar lettertype. Maar het kan ook visueel uit de toon vallen. De geschiedenis helpt dit uit te leggen.

De klassieke vorm van de apostrof, het enkel aanhalingsteken en de komma heeft zijn oorsprong in het schrijven van oude manuscripten: een punt met een neerwaartse staart die met de klok mee buigt. Een openings-aanhalingsteken heeft dezelfde vorm, behalve dat het 180 graden met de klok mee op zijn punt is gedraaid. Om het onderscheid aan te geven duiden typografen deze tekens vaak eenvoudig aan met ‘6-je’ of ‘9-tje’.

Bij het ontwerpen van de eerste lettertypen voor de boekdrukkunst, haalden drukkers van de Italiaanse Renaissance hun inspiratie uit vroegere tijden. Zo ontwierpen ze kapitale (ABC) letters gebaseerd op het stenen schrift uit het oude Romeinse tijdperk. Voor de kleine, later te noemen onderkast (abc) letters, keken ze naar een verouderd maar ooit veel gebruikt Europees schrift, de Karolingische minuscule.

Komma’s, apostroffen en aanhalingstekens, samen met andere leestekens, zijn altijd onderdeel geweest van Renaissance en latere lettertypen die we tegenwoordig nog gebruiken, al zijn ze opnieuw getekend en aangepast voor moderne druktechnieken, digitale technologieën en het internet. Klassieke lettertypen zoals Baskerville, Bembo en Garamond zijn daar mooie voorbeelden van en worden nog steeds veel gebruikt voor drukwerk, tekstverwerking en soms ook voor websites. De voorbeeldtekst hieronder toont de eenvoudige sierlijkheid van de apostrof, komma en enkele aanhalingstekens in het klassieke Bembo Roman lettertype.

BEMBO ROMAN – 3 VARIATIES  Bembo Roman, van de Bembo fontfamilie, ontworpen door Francesco Griffo voor Aldus Manutius in 1495–1501 en door Monotype Design Studio in 1929. Screenshot via www.linotype.com

BEMBO ROMAN – 3 VARIATIES

Bembo Roman, van de Bembo fontfamilie, ontworpen door Francesco Griffo voor Aldus Manutius in 1495–1501 en door Monotype Design Studio in 1929. Screenshot via www.linotype.com

Van de vijftiende tot de twintigste eeuw behielden apostroffen, komma’s en aanhalingstekens hun traditionele typografische vorm, in overeenstemming met het lettertype waartoe ze behoorden. Tot de komst van de typemachine.

De opkomst van de boekdrukkunst veroorzaakte een revolutie in de productie van boeken en het verspreiden van kennis. Aan het begin van de twintigste eeuw bracht de komst van de typemachine een vergelijkbare revolutie met zich mee voor bedrijfspraktijken van de geïndustrialiseerde landen van Europa en Noord-Amerika. Administratieve documenten werden al eeuwenlang met pen en inkt geschreven door legers van kantoormedewerkers met mooie regelmatige handschriften. Met typemachines konden documenten door typisten worden getypt, uitgevoerd in uniforme lettertypen op uniforme papierformaten; op een hele nieuwe manier zag het werk professioneel en goed leesbaar uit, bijna als drukwerk.

Dit was het keerpunt, kan je wel zeggen – het moment in de geschiedenis waarop de apostrof en de aanhalingstekens van de komma zijn afgedreven en een dubbelleven zijn gaan leiden.

Typemachines waren ontworpen met het oog op voordelige massaproductie en doeltreffend gebruik. Het aantal toetsen werd tot een minimum beperkt. Elke letterarm zou twee karakters hebben, zoals bijvoorbeeld een hoofdletter (kapitaal) en een kleine (onderkast) letter, of een nummer samen met een leesteken; deze opstelling werd later overgebracht naar computer-toetsenborden. 

Foto by rawpixel on Unsplash

Foto by rawpixel on Unsplash

De eerste QWERTY-opstelling van toetsen voor de typemachine liet de cijfers 1 en 0 achterwege omdat deze cijfers geproduceerd konden worden door de hoofdletters I en O te gebruiken. Evenzo werd een enkel verticaal teken ( ' ) gebruikt, niet alleen als symbool voor de Engelse foot lengtemaat – samen met het dubbele teken ( " ) voor inch – maar ook als apostrof en als aanhalingsteken, zowel voor opening als sluiting. Op sommige typemachines werd het teken zelfs ook als een uitroepteken gebruikt, door eerst ' te typen, een backspace te geven en vervolgens een punt toe te voegen. Het dubbele teken " werd behalve voor inch ook als dubbel aanhalingsteken gebruikt.

Toen typemachines plaatsmaakten voor computers, en letters en symbolen unieke codes kregen om ze binnen elektronische systemen te identificeren, werden de klassieke letterontwerpen geïnfiltreerd door de ‘typemachine-apostrof’ die de plaats ongemerkt innam van de typografische apostrof en het aanhalingsteken.

De universele Unicode [2] discrimineert niet tussen de typografische of typemachine versies van leestekens. Het geeft alle tekens simpelweg een eigen code. Als u zich bewust bent van het visuele verschil tussen een typemachine-apostrof (U+0027 in Unicode) en een typografische apostrof (U+2019), dan kunt u een weloverwogen keuze maken tussen de twee – en een keuze is er meestal wel. In de typografie is een ‘typemachine-apostrof’ of ‘straight quote’ een onjuiste toepassing. Om apostroffen en aanhalingstekens weer te geven, dient het typemachine-teken vervangen te worden door de typografische versie die bij het lettertype hoort.

Terwijl het lijkt alsof ‘straight quotes’ (ook bekend als dumb quotes in het Engels) en de typemachine-apostrof vaak als default op uw computerscherm verschijnen, bieden tekstverwerkingsprogramma’s een juiste typografische versie. Gebruik in Microsoft Word bijvoorbeeld Voorkeuren: Automatisch corrigeren om 'Rechte aanhalingstekens' automatisch te vervangen door ‘Smart quotes’; dit geldt voor zowel enkele als dubbele aanhalingstekens en voor de apostrof.

In het geval van tekst op een website: als de typografische apostrof en aanhalingstekens niet de standaard zijn, zoek dan de optie binnen uw content management system (CMS) waarmee u ze wel kunt kiezen. Misschien hebt u slechts een backspace nodig om de typografische optie te laten verschijnen, zoals ik tot mijn vreugde ontdekte bij het maken van deze website. Zelfs hedendaagse schreefloze lettertypen zijn ontworpen met een typografische vorm van de apostrof: niet een punt met een staart maar eerder een subtiele wig-vorm met een neerwaartse helling met de klok mee, nog altijd stijlvol.

Als typografische normen zoals de juiste apostrof meer bekendheid krijgen onder computergebruikers, zelf-uitgevers en websites-ontwerpers, gaat de default mogelijk verschuiven ten gunste van typografische apostroffen en ook aanhalingstekens. Het is zowel een professionele als een esthetische keuze, en de keuze is aan u: typemachine of typografisch?

[1] Het Nederlandse online woordenboek, woorden.org, geeft zes regels aan voor het gebruik van de apostrof: zie https://www.woorden.org/spelling-apostrof.php. Voor een korte uitleg van het gebruik in het Engels zie: https://en.oxforddictionaries.com/definition/apostrophe.

[2] Unicode is een ‘internationale standaard voor de codering van grafische tekens en symbolen, gelijkend op ASCII maar dan veel uitgebreider zodat ze voor alle talen geschikt is’ (woorden.org, 2019).

Literatuurlijst

Baron, Dennis. 2009. A better pencil: readers, writers, and the digital revolution. New York: Oxford University Press.

Butcher, Judith, Caroline Drake en Maureen Leach. 2006. Butcher’s copy-editing: the Cambridge handbook for editors, copy-editors and proofreaders. 4th edn, fully rev. and updated. Cambridge: Cambridge University Press.

Edwards, Claire. 2017. Parts of a Typewriter and Their Meaning. Geraadpleegd op 20 januari 2019, van https://ourpastimes.com/parts-typewriter-meaning-8772230.html

Frutiger, Adrian. 1990. Voorwoord voor The International Type Book. London: Studio Editions.

Lipton, Ellen. 2010. Thinking with type: a critical guide for designers, writers, editors, & students. 2nd rev. and expanded ed. New York: Princeton Architectural Press.

Marrou, Henri-Irénée, Hugh F. Graham and others. 2018. ‘The Carolingian renaissance and its aftermath: The cultural revival under Charlemagne and his successors’. Education. Geraadpleegd op 19 januari 2019, van https://www.britannica.com/topic/education/The-Carolingian-renaissance-and-its-aftermath#ref302682

Oxford Dictionary. 2019. Definition of Unicode in English. Oxford University Press. Geraadpleegd op 20 januari 2019, van https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/unicode

Starr, Michelle. 2016. A brief history of the QWERTY keyboard. C|Net. Geraadpleegd op 19 januari 2019, van https://www.cnet.com/news/a-brief-history-of-the-qwerty-keyboard/

Twycross, Meg. 1998. Carolingian Miniscule: Letter Forms and Aspect. Geraadpleegd op 31 januari 2019, van https://www.lancaster.ac.uk/users/yorkdoom/palweb/week10/palwk10d.htm

Waddingham, Anne (editor in chief). 2014. New Hart’s Rules: The Oxford Style Guide. Oxford: Oxford University Press.

Woorden.org Nederlands Woordenboek. 2019. Geraadpleegd op 31 januari 2019, van https://www.woorden.org/info.php

The Editors of Encyclopaedia Britanicca. 2008. Carolingian Miniscule. Geraadpleegd op 19 januari 2019, van https://www.britannica.com/art/Carolingian-minuscule